Protestantse Kerk in Nederland
Evangelisch-Lutherse Gemeente Zaandam
 
 
Geschiedenis E.L.G. Zaandam

Vinkenpad heet nu Vinkenstraat
Geschiedenis E.L.G. Zaandam
Geschiedenis van de E.L.G. Zaandam (door de archiefvormer)

De gegevens voor deze geschiedenis zijn voor een groot gedeelte ontleend aan: "Geschiedenis der Evangelisch-Lutherse Gemeente te Zaandam",
door W.J. Manssen, emeritus predikant.
Hij deed dat in zijn: Jaarboek der Vereeniging voor Nederlandsch-Luthersche kerkgeschiedenis. (Nieuwe bijdragen tot kennis van de geschiedenis en het wezen van het lutheranisme in de Nederlanden, deel V. Amsterdam 1913).

Evenals in de meeste andere plaatsen werd in Zaandam het Lutheranisme door vreemdelingen geïmporteerd, voor het grootste gedeelte door Duitsers en Scandinaviërs die daar voor de handel kwamen.

Aanvankelijk woonde men de diensten in de Lutherse gemeente te Amsterdam bij, maar reeds spoedig besloot men, om met hulp van deze gemeente, zelf een kerk te bouwen.
De kerk is in 1643 in gebruik genomen, maar hij is op last van de Staten van Holland en West-Friesland enige malen gesloten.
In 1655 gebeurde dat zelfs voor langere tijd.
Maar vooral op voorspraak van de Hervormde gemeente te Westzaandam mochten de Luthersen in 1657 hun godsdienst weer uitoefenen.
De afhankelijkheid was echter groot. Zo mochten bijvoorbeeld predikant en andere kerkelijke functionarissen niet zonder toestemming van het Amsterdamse consistorie worden beroepen of ontslagen.

Na verscheidene conflicten is in 1696 definitief met dit consistorie gebroken.
Enkele jaren later, in 1700, kon na een collecte-reis van een gemeentelid in het buitenland een nieuwe kerk worden gebouwd en betrokken.

De evangelisch-lutherse gemeente Zaandam omvatte behalve Westzaandam, waar de kerk stond, ook Oostzaandam, (samen sinds 1811 als Zaandam), Zaandijk, Koog aan de Zaan, Wormerveer, Oostzaan, Westzaan en
(sinds 1831) ook Krommenie.

Aan het hoofd stonden de grote en de kleine kerkenraad.
De kleine kerkenraad bestond uit de predikant, die tevens voorzitter was,
twee ouderlingen, belast met het kerkbeheer en drie (sinds 1707 vier) diakenen, die de zaken betreffende het weeshuis en de armen behartigden.
De grote kerkenraad bestond uit de kleine en afgetreden kerkenraadsleden, die hun eerste diensttijd goed hadden vervuld.

In 1707 nam men een kerk-ordonnantie aan, die de grondslag is gebleven voor die uit 1720 en 1731.
Daarna vulde men het reglement nog vaak met resoluties aan.

Het samengaan in 1813 van de diverse Evangelisch-Lutherse gemeenten tot één kerkgenootschap, de Evangelisch-Lutherse Kerk in Nederland, bracht voor de Zaandamse gemeente, die ook was toegetreden, voor wat betreft het bestuur geen veranderingen.

Op het verzoek van de synodale commissie om opgaven betreffende de inrichting van bestuur en gemeente, antwoordde de kerkenraad,
dat er in zijn gemeente geen veranderingen behoefden plaats te vinden
omdat de bestaande gebruiken goed voldeden.
Dit is de reden dat de kerkenraad het ambt van kerkrentmeester niet kende.

De geschiedenis van de diaconie van de E.L.G. Zaandam

De eerste keer dat we iets vernemen over de zorg van de gemeente voor de wezen is in 1719.
Toen besloot de kerkenraad twee "buijtenmoeders" aan te stellen.
Later werden zij regentessen genoemd. Zij hadden het toezicht op de wezen, die aanvankelijk nog bij particulieren waren ondergebracht.

Over de datum waarop het weeshuis is gesticht, bestaat onzekerheid.
Waarschijnlijk zijn de wezen eerst ondergebracht bij een echtpaar dat tegen betaling van een bedrag aan kostgeld op zich had genomen hen te verzorgen.
Het huis dat men bewoonde lag aan het Vinkepad naast de oude pastorie en was eigendom van de kerk.

Pas in 1752 stelde men een binnenvader en -moeder op vast jaarsalaris aan. Bij hun benoeming moesten zij (en hun opvolgers) de reglementen van het weeshuis ondertekenen. Deze reglementen zijn daarom in de inventaris onder de akten van aanstelling opgenomen.
Na 1777 waren hun taken, behalve de zorg voor de opvoeding van de wezen, ook het onderwijs in lezen, schrijven, rekenen en godsdienst.
Later bezochten de wezen de gemeenteschool.

Behalve aan wezen bood het weeshuis ook onderdak aan armen die "tenminste 60 jaar, gezond en ongehuwd of gehuwd geweest" waren.
In 1859 bouwde men een nieuw weeshuis.

De financiële positie van de diaconie, die steeds slecht was geweest,
werd in 1754 en 1773 sterk verbeterd door aanzienlijke erflatingen.
Maar in 1737 was er al weer zo 'n tekort dat men een commissie in het leven riep om de kerkenraad hierover te adviseren.
Deze commissie stelde voor om zondagse collecten te houden.
Een ander voorstel was om boedels die aan de diaconie waren vervallen en lonen van hen, die in het weeshuis verbleven, ten bate van de diaconie te laten komen en niet van de kerkenraad zoals tot dusver was gebeurd.

Nauwkeurig omschreef men wie er recht had op alimentatie.
Voor wat betreft de gemengd gehuwden trof men een regeling met de Doopsgezinde en Gereformeerde gemeenten in Oostzaandam.

 
 
 
 
 

Trinitatis
datum en tijdstip 31-05-2026 om 10:30
meer details

3e na Trinitatis
datum en tijdstip 21-06-2026 om 10:30
Slotviering
meer details

Midweek in Hof van Saksen.
datum en tijdstip 29-06-2026 om 15.00

Midweek van 29 juni tot 3 juli 2026
Landal vakantieparken
Hof van Saksen
Borgerderstraat 12
9449 PA Nooitgedacht
Provincie  Drenthe
 
meer details

11e na Trinitatis
datum en tijdstip 16-08-2026 om 10:30
meer details

13e na Trinitatis
datum en tijdstip 30-08-2026 om 10:30
meer details

Open Monumentendag
datum en tijdstip 12-09-2026 om 10:00
zaterdag
meer details

15e na Trinitatis
datum en tijdstip 13-09-2026 om 10:30
Startviering
meer details

16e na Trinitatis
datum en tijdstip 20-09-2026 om 10:30
EBG in de Maartenkerk.
Begin 14:00 uur tot 15:00 uur
meer details

20e na Trinitatis
datum en tijdstip 18-10-2026 om 10:30
meer details

Twee na laatste Zondag
datum en tijdstip 08-11-2026 om 10:30
meer details

 
 
Protestantsekerk.net is een samenwerking tussen de dienstenorganisatie van de Protestantse Kerk in Nederland en Human Content Mediaproducties B.V.